1. Hỡi con người! Cớ sao mi phải chết!

Trong những ngày của Tháng Mười Một, có lẽ, mỗi người chúng ta đều mang chung một tâm trạng. Buồn! Buồn khi ta đứng trước những nấm mộ, khi ta nhớ về những người đã không còn hiện hữu bên cuộc đời mình. Buồn! Khi ta nhớ lại từng ánh mắt, từng nụ cười của những phút giây gặp gỡ. Buồn! Khi những kỷ niệm nay đã đi vào dĩ vãng, nhớ cái hôm nào mới gặp, mà nay âm – dương đã chia lìa. Buồn! Hình bóng cố nhân cứ mờ mờ ảo ảo trong ký ức, như sương, như khói, muốn đưa tay với, nhưng chẳng thể nào nắm lấy. Và rồi tâm hồn bỗng dưng trống trải, rải vào tận thinh không.

Buồn ư? Cũng phải thôi, bởi trái tim là một khối thịt đỏ chạy bằng dòng máu nóng, chứ đâu phải một khối sắt vô tri. Trái tim có những lý lẽ mà lý trí mãi mãi không hiểu nổi (Blaise Pascal). Lý trí biết rằng những người thân của chúng ta đã chết, nhưng trái tim vẫn cứ đập thình thịch, căng phồng mỗi khi nhớ đến họ. Cứ như thể họ vẫn đang sống, vẫn là một điều gì đó chưa thể nào quên đi.

Nỗi nhớ ấy đưa tôi trở về với một lần đối diện thật gần với cái chết. Trước đây, có nhiều người thân của tôi đã qua đời, nhưng tôi chưa bao giờ được ở bên họ trong giờ lâm tử. Mãi đến gần đây, khi bà nội tôi ra đi, tôi mới thấy rõ cái ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết, cái hụt hẫng khi một người phút trước còn ở dương thế, mà phút sau đã sang bên kia thế giới. Ở cõi người, muốn đi đến một nơi nào đó, ta phải tốn nhiều thời gian lắm, đôi khi mất cả tuần, cả tháng. Vậy mà tại sao đi về cõi vĩnh hằng lại nhanh đến thế? Tôi chợt nhớ những ca từ sâu lắng của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn trong bài hát Phôi Pha: «Ôi phù du / Từng tuổi xuân đã già / Một ngày kia đến bờ / đời người như gió qua».

Tôi tin rằng, ai trong chúng ta cũng đã ít nhất một lần chứng kiến cái chết của người thân. Phải chứng kiến tận mắt, phải nắm lấy bàn tay, ngắm nhìn khuôn mặt lần cuối, phải tận mắt thấy người ta khâm liệm và đóng nắp quan tài… lúc ấy ta mới thực sự hiểu đời, hiểu người, hiểu cái chết là gì và sự sống là gì. Khi đã hiểu cái chết, ta mới bình tâm lại, an yên nghĩ về cuộc đời mình và về những người còn đang sống bên ta. Hơn hết, ta biết mình cần phải sống. Tôi phải sống! Mà còn phải sống mãnh liệt hơn, sung mãn hơn. Nhưng sống để làm gì?

2. Nếu một ngày kia ngươi phải chết… chi bằng hãy sống để có nhau!

Ngoảnh nhìn lại, đời người như giấc mộng,
Đến trần truồng và đi vẫn tay không.
Bao trầm thăng, vui khổ đã chất chồng,
Nay rũ sạch… lên bờ, thuyền đến bến…
(Phước Tuyền Ngô Quang Huynh, Mai Tôi Đi)

    Anh chị em thử làm điều này khi đi viếng nghĩa trang vào đầu tháng 11. Hãy thử tưởng tượng chúng ta đang đứng trước một mộ phần còn trống, trong một buổi chiều, ở một nghĩa trang quen thuộc nào đó. Hãy điền thông tin lên tấm bia ấy giống như tôi nhé

    Tên: Phê-rô Lê Việt Tân
    Sinh ngày: 0?/0?/199?
    Mất ngày: KHÔNG BIẾT
    Hưởng dương hoặc hưởng thọ: KHÔNG BIẾT

    Hãy xem kìa! Ta có thể quyết định được gì cho đời mình? Cái tên của ta là do người khác đặt cho; ngày sinh của ta, ngay cả cha mẹ cũng không quyết định được; còn ngày mất thì càng không thể biết, sống được bao năm âu cũng là ân huệ. Vậy điều duy nhất ta có thể quyết định, chính là thái độ và cách sống của ta với đời, với người.

    Và có lẽ, thái độ khó nhất mà ta phải học chính là tha thứ. Nỗi đau khổ nhất mà con người phải gánh chịu trong cuộc sống, có lẽ, là không – thể – tha – thứ cho nhau, không thể chấp nhận sự bất toàn của nhau. Cuộc đời tôi không dài, nhưng cũng đủ để cảm nếm cái đắng cay của ân oán, cái ghẻ lạnh của lòng người. Có những gia tộc không đội trời chung, có những xóm giềng không còn “tình làng nghĩa xóm” chỉ vì một cuộc “chiến tranh hàng rào”. Có những gia đình cha không nhìn mặt con, cháu không nhìn mặt ông bà, cũng chỉ bởi bám chấp vào thứ phù du của sự sống là đồng tiền. Và hậu quả đau lòng nhất là: mãi mãi họ không – thể – tha – thứ cho nhau.

    Người ta vẫn biết cái lý lẽ “lấy oán báo oán, oán oán chập trùng” trong những bộ phim kiếm hiệp, nhưng rốt cuộc vẫn thích câu “quân tử trả thù, mười năm chưa muộn” của các “quân tử Tàu” hơn. Vậy chúng ta đã thực sự học biết tha thứ chưa?

    Tôi có lần đọc được một câu chuyện thời hậu chiến. Một gia đình nọ có người con đi lính. Ngày ấy, người con dâu, theo lời khuyên của gia đình, lên chiến khu thăm chồng, tiện thể “xin” một đứa con. Chị chưa kịp đi thì chồng đã chết. Chiến tranh mà, ai biết được chữ ngờ. Điều đáng nói hơn là, mấy chục năm sau chiến tranh, nhà chồng vẫn chưa tha thứ được cho người con dâu, nhưng lại tha thứ được cho anh lính Mỹ đã “vô tình” bắn chết con mình. Cũng may đó là anh lính Mỹ; chứ nếu là người Việt thì còn lâu. Hóa ra tha thứ cũng phải có điều kiện, có danh, có phận, có quốc tịch hẳn hoi.

    Tha thứ có lẽ là căn bệnh trầm kha cần được “chữa trị” của dân tộc ta. Vì sao vậy? Lịch sử của dân tộc chưa từng dạy cho chúng ta cách tha thứ. Nếu phải tóm tắt mấy nghìn năm văn hiến vào trong một chữ, tôi chọn chữ “đánh”. Không thời đại nào ta không phải đánh. Mà đã đánh thì phải có thắng có thua; có thắng thua thì phải có kẻ thù; có kẻ thù thì phải báo thù. Chúng ta đi qua ngàn năm lịch sử mà chỉ lẩn quẩn trong vòng báo thù. Thứ văn hóa được xây dựng trên nền báo thù ấy thì làm gì có chỗ cho sự tha thứ. Cụ Đồ Chiểu quê tôi viết mấy dòng “hào hùng” trong Văn Tế Nghĩa Sĩ Cần Giuộc mà mỗi lần đọc tới tôi đều rùng mình khiếp sợ: “Sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ binh, muôn kiếp nguyện được trả thù kia”. Người đã chết cũng bị bắt phải đánh, vong hồn cũng phải lẩn quẩn trong cuộc trả thù, cùng người sống trả món nợ đến muôn kiếp. Tôi không trách cụ, tôi kính trọng cụ, bởi thời của cụ sống là như vậy. Còn thời nay, người ta lại cố gán chữ “giặc” vào tất cả những gì có thể: đói cũng là giặc, lũ cũng là giặc, virus cũng là giặc, dịch cũng là giặc, dốt cũng là giặc… thì biết đến bao giờ mới đến lượt dạy con người biết tha thứ đây?

    Biết người thì phải biết ta; vậy nên ta hãy thử nhìn lại chính mình một chút. Đức tin Công giáo đã được truyền bá vào Việt Nam gần 5 thế kỷ, mà cốt lõi của đạo là yêu thương. Mỗi tín hữu chỉ cần tuân giữ hai điều cốt yếu: một là kính sợ, yêu mến Thiên Chúa trên hết mọi sự; hai là yêu người thân cận như chính mình. Vế thứ nhất tôi không bàn đến, vì khó mà phán đoán được ai yêu mến Thiên Chúa đến dường nào. Như Ápraham chăng? Hay như vua Đavít? Nhưng vế thứ hai, “yêu người thân cận như chính mình”, thì tôi hơi băn khoăn một chút. Có lẽ lòng bác ái Kitô giáo của riêng mỗi người chúng ta cũng chịu ảnh hưởng nhiều bởi tâm thức chung của dân tộc, nên nó còn mang nặng tính hình thức, lễ nghi, mà chưa thực sự là tinh thần bác ái Kitô giáo một cách triệt để. Vậy triệt để là như thế nào?

    Câu trả lời nằm ngay trong Tân Ước. Thánh Phêrô có lần hỏi Đức Giêsu: “Thưa Thầy, nếu anh em con cứ xúc phạm đến con, thì con phải tha đến mấy lần? Có phải bảy lần không?” Đức Giêsu đáp: “Thầy không bảo là đến bảy lần, nhưng là đến bảy mươi lần bảy” (x. Mt 18, 21-22). Đức Giêsu đã dạy chúng ta như thế: tha thứ thì không thể cân đo đong đếm, chỉ cần biết rằng “cần – phải – tha – thứ – cho – nhau”. Chính Ngài cũng đã tha thứ một cách triệt để trên cây thập giá: “Lạy Cha, xin tha cho chúng, vì chúng không biết việc chúng làm” (x. Lc 23, 34).

    Mỗi ngày chúng ta đều đọc kinh Lạy Cha, và mỗi ngày Thiên Chúa đều tha thứ cho chúng ta. Nhưng tôi tự hỏi: còn tôi, tôi có tha thứ cho tha nhân mỗi ngày hay không?

    Tháng Mười Một là tháng cầu cho những người đã qua đời, và cũng là tháng tưởng nhớ, tôn vinh những người đã nêu gương sáng trong việc tha thứ (các Thánh Nam Nữ). Chắc hẳn khi nhìn về cái chết, mỗi người sẽ nhận ra một giá trị sống cho riêng mình. Đó có thể là động lực dấn thân cho cuộc đời, có thể là khát vọng bảo vệ sự sống, có thể là đam mê tìm kiếm sự vĩnh hằng… Còn tôi, hôm nay tôi chọn suy nghĩ về một giá trị sống: tha thứ. Ta và người như mây trắng giữa trời, tan rồi hợp, hợp rồi tan. Thật vậy, nếu ta nhìn về những cái chết, ngẫm nghĩ về thân phận con người, ta mới nhận ra cuộc sống mong manh và vô thường biết ngần nào. Lúc ấy, ta mới thấm thía giá trị của việc mình còn hiện hữu và tha nhân vẫn đang hiện hữu bên ta. Bởi thế, khi còn gặp nhau, xin hãy cứ vui, cứ chào, cứ thương và cứ tha thứ cho nhau, như lời thơ của Tôn Nữ Hỷ Khương:

    Còn gặp nhau thì hãy cứ vui
    Chuyện đời như nước chảy hoa trôi
    Lợi danh như bóng mây chìm nổi
    Chỉ có tình thương để lại đời
    Còn gặp nhau thì hãy cứ chào
    Giữa miền đất rộng với trời cao
    Vui câu nhân nghĩa tròn sau trước
    Lấy chữ chân tình gửi tặng nhau.
    (Bài thơ „Còn gặp nhau“ của Tôn Nữ Hỷ Khương)

    Tu Sĩ Phê-rô Lê Việt Tân, SVD